Het hoefde niet (column)

Het Offer van Isaak (Michelangelo Merisi Caravaggio)

Het islamitische Offerfeest (Eid al-Adha) dat deze week plaatsvindt, is ter nagedachtenis aan een verhaal dat ook christenen, joden en veel ex-gelovigen goed kennen. Het gaat om Abraham (Ibrahim in de Koran), die bereid is zijn zoon te offeren in opdracht van God (Allah). Het verhaal is in de drie heilige boeken ongeveer hetzelfde, maar niet exact hetzelfde. De Koran is bijvoorbeeld niet duidelijk over de vraag welke zoon het is: Isaak of Ismaël. Ik ken dit verhaal al sinds de lagere school, waar het tijdens de godsdienstles vaker voorbijkwam. Ik werd er een beetje bang van. God vraagt Abraham om, als een test van zijn liefde voor Hem, zijn zoon te vermoorden. Abraham heeft daar moeite mee, maar uiteindelijk pakt hij een mes om de hals van Isaak door te snijden. En dan, net op het laatste moment, daalt een engel neer om de voltrekking van het vonnis te voorkomen. In plaats daarvan wordt een dier geofferd. God was blijkbaar ingenomen met Abrahams loyaliteit en bereidheid om moraliteit, rationaliteit en liefde voor zijn kind opzij te zetten. En Isaak. Heeft hij zijn vader ooit nog vertrouwd?

Dit verhaal heeft veel schrijvers beziggehouden. In zijn geruchtmakende essay ‘De ongelooflijke slechtheid van het opperwezen’ haalt Karel van het Reve een discussie aan die hij hierover heeft met een dominee. ‘Is dat nu geen schurkenstreek van die God?’ vroeg ik. Nee, zei die dominee, ‘want het hoefde niet!’ (…) Ik kon die dominee niet aan zijn verstand brengen dat het niet door laten gaan van die moord het gedrag van God geenszins beter maakt. Als een mens zoiets zou doen, zou men die mens dan niet voor een schurk houden? Op die vraag kon ik van die christen geen bevestigend antwoord krijgen.’

Bekende atheïsten als Richard Dawkins hebben het verhaal getypeerd als een combinatie van kindermishandeling, machtsmisbruik van de ergste soort (door God én Abraham) en het eerste op schrift vastgelegde gebruik van de Neurenbergverdediging: Befehl ist Befehl.

In vroegere tijden zetten ook filosofen als Immanuel Kant vraagtekens bij het morele gehalte van deze vertelling: kan God eigenlijk wel opdrachten geven die onethisch zijn? Heeft Abraham niet de plicht om te weigeren? In de VS hebben diverse synagogen in de afgelopen jaren ‘rechtszaken’ gevoerd waarin Abraham figuurlijk terechtstond wegens poging tot moord, geestelijke kindermishandeling en samenzwering (ik heb geen vergelijkbare initiatieven kunnen vinden bij kerken of moskeeën). De zittingen — hoewel ontspannen van toon (er mocht gelachen worden) — hadden aanklagers, verdedigers en een jury. De meerderheid besliste. Abraham ging soms vrijuit. Soms niet. Voor- en tegenstanders waren het over weinig eens, behalve over één ding: comfortabel wordt het verhaal nooit.